| Kardynał prezbiter Prymas Polski | ||
| ||
| ||
| Kraj działania | ||
|---|---|---|
| Data i miejsce urodzenia |
30 października 1869 | |
| Data i miejsce śmierci |
13 lutego 1926 | |
| Arcybiskup metropolita gnieźnieński i poznański | ||
| Okres sprawowania |
1915–1926 | |
| Przewodniczący Konferencji Episkopatu Polski | ||
| Okres sprawowania |
1919–1926 | |
| Wyznanie | ||
| Kościół | ||
| Diakonat |
22 lutego 1892 | |
| Prezbiterat |
25 lutego 1893 | |
| Nominacja biskupia |
30 czerwca 1915 | |
| Sakra biskupia |
21 września 1915 | |
| Kreacja kardynalska |
15 grudnia 1919 | |
| Kościół tytularny | ||
| ||
| Odznaczenia | ||
 
| ||
| Data konsekracji |
21 września 1915 | ||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Miejscowość |
Poznań | ||||||||
| Miejsce | |||||||||
| Konsekrator | |||||||||
| Współkonsekratorzy | |||||||||
| |||||||||
Edmund Władysław Dalbor[1] (ur. 30 października 1869 w Ostrowie Wielkopolskim, zm. 13 lutego 1926 w Poznaniu) – polski duchowny rzymskokatolicki, doktor prawa kanonicznego, arcybiskup metropolita gnieźnieński i poznański oraz prymas Polski w latach 1915–1926, przewodniczący Konferencji Episkopatu Polski w latach 1919–1926, kardynał prezbiter od 1919, kawaler Orderu Orła Białego.
Urodził się 30 października 1869 w Ostrowie Wielkopolskim[2.1] jako jedno z sześciorga dzieci[3] Władysława, pracownika biurowego, a później kupca, i Katarzyny z Rutkowskich[4]. Jego dom rodzinny mieścił się w sąsiedztwie więzienia, przed którym gromadzili się wierni na modlitwie, wspierając arcybiskupa Mieczysława Ledóchowskiego osadzonego tam w latach 1874–1876 z powodów politycznych. W latach 1878–1888 kształcił się w gimnazjum w Ostrowie Wielkopolskim[2.1]. W tym czasie był uczestnikiem tajnych kółek Towarzystwa Tomasza Zana[5.1].
W związku z zamknięciem w ramach niemieckich represji seminarium duchownego w Poznaniu[6] studia filozoficzno-teologiczne rozpoczął w 1888 na uniwersytecie w Münsterze, kontynuował je w latach 1889–1891 w reaktywowanym poznańskim seminarium, a kolejny rok studiował w seminarium w Gnieźnie[4]. 22 lutego 1892 został wyświęcony na diakona[2.1] przez biskupa pomocniczego poznańskiego[7.1] Edwarda Likowskiego[2.1]. Studia seminaryjne ukończył summa cum laude, nie mógł jednak wtedy przyjąć święceń prezbiteratu z powodu zbyt młodego wieku[2.1]. Skierowany przez arcybiskupa Floriana Stablewskiego do Rzymu, w latach 1892–1894 studiował prawo kanoniczne na Uniwersytecie Gregoriańskim, uzyskując doktorat, a od 1893 do 1894 odbył studia uzupełniające w Kongregacji Soboru[2.2]. W Rzymie 25 lutego 1893 został wyświęcony na prezbitera przez kardynała Lucida Marię Parocchiego[2.3], wikariusza generalnego Rzymu[8].
W latach 1894–1895 pracował jako wikariusz w parafii św. Marcina w Poznaniu, a w latach 1895–1896 w parafii archikatedralnej w Poznaniu. Od 1896 do 1899 był kanclerzem kancelarii arcybiskupiej[5.1]. W 1899 został wysłany do Gniezna, gdzie objął funkcję drugiego penitencjarza w archikatedrze, a w 1900[2.3] został wykładowcą prawa kanonicznego i teologii moralnej w miejscowym seminarium duchownym[4]. W 1901 powrócił do Poznania, gdzie pełnił funkcje sędziego prosynodalnego, cenzora ksiąg, kaznodziei katedralnego, asesora i radcy, a od 1909 oficjała i wikariusza generalnego[5.2]. W 1901 został ustanowiony kanonikiem gremialnym Kapituły Metropolitalnej w Poznaniu[5.1], a w 1914 uzyskał tytuł prałata domowego Jego Świątobliwości[9].
W 1895 założył Towarzystwo Młodzieży Polsko-Katolickiej pod wezwaniem św. Stanisława Kostki w Poznaniu, którego patronem był do 1899[10].
W styczniu 1915[2.3], razem z Janem Beisertem i Stanisławem Okoniewskim, został wymieniony w ternie przedstawionym papieżowi przez arcybiskupa metropolitę Edwarda Likowskiego na stanowisko jego koadiutora z prawem następstwa[5.3]. Po śmierci arcybiskupa Likowskiego, która nastąpiła 20 lutego 1915, Stolica Apostolska zawiesiła przysługujące kapitułom gnieźnieńskiej i poznańskiej prawo wyboru nowego metropolity. Jego kandydaturę poparł kanclerz Rzeszy Theobald von Bethmann Hollweg, przewidując, że jako metropolita będzie zachowywał lojalność wobec państwa niemieckiego[5.4].
30 czerwca 1915 papież Benedykt XV prekonizował go arcybiskupem metropolitą gnieźnieńskim i poznańskim[5.5]. Ze względów zdrowotnych chciał zrzec się urzędu, na co papież jednak nie wyraził zgody[11]. Rządy w obydwu archidiecezjach przejął 12 września 1915[1], a 21 września 1915 otrzymał święcenia biskupie[7.2] i odbył ingres[12] do Archikatedry Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Poznaniu[7.2]. Konsekrował go kardynał Felix von Hartmann, arcybiskup metropolita koloński, któremu asystowali Adolf Bertram, biskup diecezjalny wrocławski, i Wilhelm Kloske, biskup pomocniczy gnieźnieński[7.2]. Razem z nim[7.3] sakrę biskupią przyjął biskup pomocniczy poznański Paweł Jedzink[7.4]. 3 października 1915 odbył ingres do archikatedry gnieźnieńskiej, podczas którego otrzymał paliusz[13]. W 1922 ustanowił metropolitalny sąd duchowny, a w 1925 pierwsze w Polsce archiwum archidiecezjalne, łącznie w obydwu archidiecezjach erygował 67 parafii i utworzył 13 dekanatów. Przyczynił się do utworzenia w 1920 Ligi Katolickiej[4].
15 grudnia 1919 papież Benedykt XV kreował go kardynałem prezbiterem, nadając mu jako kościół tytularny Kościół św. Jana w Łacińskiej Bramie[14]. 18 grudnia 1919 odebrał kapelusz kardynalski, a 28 grudnia 1919 odbył ingres do swego kościoła tytularnego[2.4]. Został przydzielony do Kongregacji Soboru, Kongregacji ds. Obrzędów, Kongregacji ds. Ceremoniału oraz Kongregacji ds. Seminariów i Uniwersytetów[15]. Uczestniczył w konklawe w 1922, na którym został wybrany papież Pius XI[16].
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, jako prymas Polski posiadający prerogatywy prymacjalne, wszedł w spór z arcybiskupem metropolitą warszawskim Aleksandrem Kakowskim, używającym tytułu prymasa Królestwa Polskiego o znaczeniu wyłącznie honorowym, oraz z przedstawicielem Stolicy Apostolskiej w Polsce Achillem Rattim, dążącym do przewodniczenia zgromadzeniom polskich biskupów[5.6]. Na zwołanym przez niego ogólnopolskim zjeździe biskupów w Gnieźnie w sierpniu 1919, w którym nie uczestniczyli ciężko chory kardynał Aleksander Kakowski oraz niezaproszony, choć usilnie zabiegający o udział, nuncjusz Achille Ratti[17.1], przyznano prymasowi Polski prawo do zwoływania zjazdów, a także przewodniczenia ich obradom, o ile nie uczestniczyłby w nich biskup posiadający godność kardynała[18]. Przyjęto także, że przedstawiciel Stolicy Apostolskiej nie będzie członkiem tego gremium[5.7]. W latach 1919–1926 przewodniczył Konferencji Episkopatu Polski (początkowo zwanej Zjazdem Biskupów)[19]. Władze państwowe, wymieniając w ustawodawstwie „prymasa Rzeczypospolitej” wskazywały na arcybiskupa gnieźnieńsko-poznańskiego[17.2]. Podejmując próby wykonywania jurysdykcji prymasowskiej nad biskupami, napotkał jednak na ich opór[17.3]. W 1922[5.7] przy biurze episkopatu w Warszawie otworzył kancelarię prymasowską, co spotkało się z reakcją kolejnego nuncjusza Lorenza Lauriego, obawiającego się przejęcia przez prymasa jego prerogatyw[17.4]. W związku z powyższymi trudnościami w 1923 prymas zwrócił się o rozstrzygnięcie do Stolicy Apostolskiej, która w 1925 potwierdziła tytuły prymasowskie obu hierarchów, jednocześnie odrzucając roszczenia metropolity gnieźnieńskiego do uprawnień prymacjalnych[5.8].
Nie ujawniał publicznie swoich poglądów politycznych i nie angażował się w rozgrywki partyjne. Jego wiernopoddańcza odpowiedź skierowana do Wilhelma II po ogłoszeniu aktu 5 listopada w 1916 spotkała się z krytyką części polskiego społeczeństwa. Wsparł Naczelną Radę Ludową i uczestniczył w inauguracyjnym posiedzeniu Sejmu Dzielnicowego. W odezwach kierowanych do wiernych apelował o wsparcie materialne oraz o przekazywanie broni i amunicji na potrzeby państwowe[5.9].
Wspierał działalność charytatywną na rzecz osób poszkodowanych w wojnach[11]. W 1915, krótko przed spodziewaną nominacją biskupią, został powołany w skład[20.1] Komitetu Generalnego Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce[21], od 1915 przewodniczył[22] Komitetowi Niesienia Pomocy w Królestwie Polskim[23], a od 1916 Arcybiskupiemu Komitetowi Ratunkowemu dla Miasta Poznania[24.1]. W 1917 utworzył Związek Towarzystw Dobroczynności Caritas w Poznaniu, w którym objął funkcje protektora i prezesa honorowego[24.2], a w 1922 pod jego protektoratem utworzono tanie kuchnie[24.3] dożywiające ubogą ludność Poznania[4]. Przeznaczył znaczne środki finansowe na działania związane z plebiscytami[5.9] na Górnym Śląsku oraz na Warmii, Mazurach i Powiślu[25]. Duchowieństwu polecał angażować się w działalność Polskiego Czerwonego Krzyża i harcerstwa, a także organizowanie pomocy m.in. dla wracających z frontu polskich żołnierzy byłej armii niemieckiej, uchodźców z zagrożonych terenów oraz reemigrantów z Niemiec[24.4]. W 1920 i 1921 organizował pomoc dla głodujących mieszkańców Wołynia, Podola i Kijowa[24.3]. Ze względu na prowadzoną na szeroką skalę działalność charytatywną został nazwany „wielkim jałmużnikiem całej Polski”[20.2].
Konsekrował biskupów pomocniczych kujawsko-kaliskich Władysława Krynickiego (1918)[7.5] i Wojciecha Owczarka (1918)[7.6], a także biskupa pomocniczego gnieźnieńskiego Antoniego Laubitza (1925)[7.7].
Od 1922 znaczący wpływ na jego działalność miał pogarszający się stan zdrowia. Faktyczne rządy zaczął przejmować biskup pomocniczy poznański Stanisław Kostka Łukomski[5.10]. Zmarł 13 lutego 1926 w Poznaniu w następstwie zaawansowanego zwapnienia serca i aorty[11]. Został pochowany w katedrze gnieźnieńskiej, w krypcie pod Kaplicą Łubieńskich[2.5].
W 1921 naczelnik państwa Józef Piłsudski nadał mu Order Orła Białego[26]. W tym samym roku został wybrany do składu pierwszej kapituły orderu, w której objął funkcję kanclerza[27]. W 1925 otrzymał francuską Legię Honorową I klasy[28].
W 1923 otrzymał honorowe obywatelstwo Ostrowa Wielkopolskiego[29].
Przyznano mu tytuły doktora honoris causa Uniwersytetu w Münsterze (1915)[30] i Uniwersytetu Warszawskiego (1921)[31].
Został odznaczony odznaką ZHP „Wdzięczności”[32].
W katedrze gnieźnieńskiej, w Kaplicy Matki Bożej Częstochowskiej, znajduje się jego pomnik[33], a na zewnętrznym murze konkatedry w Ostrowie Wielkopolskim poświęcona mu tablica[34].
| Przewodniczący |
|
|---|---|
| Zastępcy przewodniczącego |
|
| Sekretarze generalni |
|
