Wirtschaftswunder (z niem. cud gospodarczy, także Cud nad Renem[1]) – okres dynamicznego rozwoju gospodarczego Niemiec Zachodnich od końca lat 40. do połowy lat 60. XX wieku[2].
Jednym z kluczowych czynników umożliwiających Wirtschaftswunder była operacja, przeprowadzona w zachodnioniemieckiej gospodarce w ciągu kilku tygodni roku 1948, pod kierunkiem szefa rady gospodarczej trzech zachodnich stref okupacyjnych Ludwiga Erharda oraz Amerykanów (m.in. Edwarda Tenenbauma z Sił Zbrojnych Stanów Zjednoczonych, odpowiedzialnego za reformę walutową)[3][4][5]. Operacji tej przypisuje się drastyczną i udaną reformę gospodarki Republiki Federalnej Niemiec, znacznie polepszającą sytuację gospodarczą kraju. Określenia cud gospodarczy użył po raz pierwszy londyński The Times w 1950 r.
Głównymi elementami operacji były:
Autorzy operacji łączyli wiarę w naturalną, regulacyjną rolę wolnego rynku z przekonaniem, że tylko popieranie przez państwo pozycji i siły rodziny oraz tradycyjnych więzi społecznych zredukuje efekty nazistowskiej demoralizacji i kolektywizmu III Rzeszy. Jeszcze przed rozpoczęciem alianckich nalotów w czasie II wojny światowej planiści Alberta Speera zdołali przerzucić dużą część przemysłowej produkcji wojennej do mniejszych miast, które wyszły z bombardowań bez większego szwanku, a oddanie przez Hitlera machinie wojennej wszelkich możliwych środków wykreowało ogromną armię inżynierów i naukowców chronionych przed wysyłką na front. Po wojnie, ludzie ci zamiast pracy w przemyśle zbrojeniowym rozpoczęli działania na rzecz rozwoju technologii codziennego użytku. Machina zbrojeniowa nazizmu wykształciła również setki tysięcy majstrów i wysoko wykwalifikowanych robotników, swoista „tresura społeczna” III Rzeszy nauczyła całą generację pilności, dyscypliny i pracowitości, a pamięć o powojennej nędzy pozwalała szanować stabilizację epoki Adenauera i nie strajkować bez powodu[1].
Wymianę waluty, połączoną z likwidacją systemu kartkowego, przygotowano w tajemnicy – zwłaszcza przed Sowietami z Niemiec Wschodnich[5], jednak po części również przed Amerykanami, Brytyjczykami i Francuzami stacjonującymi w RFN[1]. Wydrukowanie 6 mld nowych marek odbyło się w USA, a drogę z Nowego Jorku do Bremy ważące 500 ton pieniądze pokonały na statku w 23 tysiącach drewnianych skrzynek (akcja ta nosiła nazwę „Bird dog”). Efekt operacji był taki, że nastrój w kraju gwałtownie się zmieniał, likwidowano powoli ubóstwo (zniknęły tłumy źle ubranych czy głodnych ludzi, malało bezrobocie), zaczęła rosnąć produkcja przemysłowa (w ciągu sześciu miesięcy o 50%), import i eksport.
Niemcy Zachodnie korzystały również z pomocy finansowej w ramach planu Marshalla, dzięki której Niemcy otrzymały 1,4 mld dolarów amerykańskich (odpowiednik obecnych ok. 19 mld USD)[2].
Istotnym czynnikiem był fakt (w związku z doświadczeniami po I wojnie światowej) bardzo niskich reparacji wojennych, jakimi było obciążone państwo.
Niemiecki cud gospodarczy umożliwił Niemcom Zachodnim osiągnięcie pozycji jednego z najważniejszych ośrodków gospodarczych świata[2].
