| Lepra | |
 24-letni mężczyzna z Norwegii chory na trąd, 1886 | |
| Przyczyny | |
|---|---|
| Klasyfikacje | |
| ICD-10 |
A30 |
| DiseasesDB | |
| OMIM | |
| MedlinePlus | |
| MeSH | |
Trąd, lepra, choroba Hansena (HD) – przewlekła choroba zakaźna występująca u ludzi i zwierząt, wywołana przez prątki Mycobacterium leprae[1], bakterię odkrytą w 1873 roku przez norweskiego naukowca Armauera Hansena[2], oraz Mycobacterium lepromatosis odkrytą w 2008 roku[3][4]. Występuje w dwóch postaciach: lepromatycznej (lepra lepromatosa tuberosa) i tuberkuloidowej (lepra tuberculoides). Odmiana lepromatyczna jest zaraźliwa, a jej objawy to guzowate krosty podobne do występujących w innych infekcjach i alergiach. Postać tuberkuloidowa jest mniej zaraźliwa, ale groźniejsza dla samego zarażonego: początkowo pojawiają się plamy na skórze, stopniowo utrata czucia, szczególnie w palcach nóg i rąk, nieleczona prowadzi do zwyrodnień i utraty tkanki[5].
Światowy Dzień Trędowatych ogłoszony został w 1954 roku przez francuskiego filozofa, dziennikarza i poetę Raoula Follereau (1903-1977) zwanego apostołem trędowatych[2].
Do niedawna badania nad trądem były bardzo trudne, wywołującego go bowiem mikroba nie można hodować w warunkach laboratoryjnych. Odkryto jednak, że na trąd cierpią także amerykańskie pancerniki (ze względu na stosunkowo niską temperaturę ciała) i od tej pory zwierzęta te wykorzystuje się w doświadczeniach[5]. W 2005 r. grupa kierowana przez Marca Monota z paryskiego Instytutu Pasteura na podstawie badań DNA bakterii Mycobacterium leprae odtworzyła prawdopodobny scenariusz rozprzestrzeniania się trądu na kuli ziemskiej. W trakcie badań 175 próbek z 21 krajów świata wydzielono jedynie 4 polimorfizmy różnicujące szczepy. Na pierwszy, najrzadszy szczep można natrafić w Etiopii, na Nowej Kaledonii i w Nepalu, drugi rozpowszechniony jest na pacyficznych wybrzeżach Azji i w Afryce wschodniej (Madagaskarze i Mozambiku), trzeci w Europie i obu Amerykach, zaś czwarty na Karaibach i w Afryce Zachodniej.
Początkowo zakażenie przebiega bezobjawowo i zazwyczaj utrzymuje się w takiej formie przez okres od 5 do nawet 20 lat[1]. Rozróżnia się dwa główne typy choroby w zależności od ilości obecnych prątków: postać tuberkuloidowa (lepra tuberculoides) – typ z niewielką ilością prątków i postać lepromatyczna (lepra lepromatose tuberosa)– typ ze znaczną ilością prątków, oraz kilka odmian pośrednich[2][6][7][8].
Postać tuberkuloidowa jest mniej zaraźliwa i jest najłagodniejszą postacią trądu. Cechuje się obecnością skąpych i odgraniczonych odbarwień skóry o niesymetrycznym ułożeniu oraz uszkodzeniem powierzchownych nerwów obwodowych, które prowadzi do wyczuwalnego i widocznego ich pogrubienia. Neuralgia prowadzi do zaburzeń czucia, co sprzyja urazom, a także do zaników mięśniowych i deformacji kostno-stawowych[2][9][6].
Postać lepromatyczna jest zaraźliwa i jest najcięższą postacią trądu. Cechuje się symetrycznymi naciekami w tkankach. Obserwuje się różne zmiany skórne, w tym odbarwienia, grudki i tarczowate nacieki, które mogą niszczyć głębsze tkanki. Zmiany dotyczą również błony śluzowej nosa, którego wydzielina jest mocno zakaźna. Dochodzi do deformacji małżowin usznych. W obrębie oczu pojawia się zapalenie rogówki lub spojówek. Obrzęk skóry na czole, na granicy z wargami i uszami, zapadnięcie czubka nosa powoduje deformacje twarzy nazywaną lwią twarzą. Obserwuje się zaburzenia czucia i uszkodzenia kości. Może wystąpić ginekomastia, utrata palców i często nasilona obwodowa neuropatia[9][6].
W 2012 r. na całym świecie stwierdzono 189 tys. przypadków przewlekłego trądu, a nowych zachorowań było 230 tys.[1] Liczba osób przewlekle chorych na trąd zmniejszyła się z około 5,2 mln w latach 80. XX wieku[1][10][11]. Choroba częściej występuje wśród osób żyjących w ubóstwie. Trąd występuje częściej wśród ludności wiejskiej w porównaniu z miejską, dwukrotnie częściej u dorosłych mężczyzn niż u kobiet[2]. Większość nowych zachorowań występuje w 16 krajach, ponad połowa w Indiach[1][7]. W ciągu ostatnich 20 lat ponad 16 milionów ludzi zostało wyleczonych z trądu[1].
Do zakażenia dochodzi poprzez bliskie kontakty pomiędzy ludźmi, prawdopodobnie przez błony śluzowe i skórę. W postaci lepromatycznej możliwa jest droga kropelkowa. Choroba nie jest wysoce zaraźliwa[7]. Postać tuberkuloidowa nie jest zakaźna[6].
Podstawą do rozpoznania jest stwierdzenie typowych zmian skórnych z utratą nerwów oraz stwierdzenie prątków kwasoopornych w wycinkach skóry. Typ z niewielką ilością prątków i typ ze znaczną ilością prątków rozróżnia się na podstawie liczby obecnych słabo zabarwionych, pozbawionych czucia obszarów skóry, w przypadku typu z niewielką ilością prątków występuje ich pięć lub mniej, zaś w przypadku typu ze znaczną ilością prątków, występuje ich więcej niż pięć[7]. Diagnozę potwierdza się poprzez stwierdzenie prątków kwasoopornych w wycinkach skóry i błony śluzowej, szczególnie nosa, bioptatach zmienionych miejsc lub zeskrobinach lub przez wykrycie DNA bakterii za pomocą łańcuchowej reakcji polimerazy (PCR)[7]. W przypadkach wątpliwych przydatna może być technika hybrydyzacji in situ z użyciem sondy molekularnej reagującej z materiałem genetycznym prątka[12].
Testy serologiczne mają mniejsze znaczenie. Przeciwciała są wykrywane w postaci lepromatycznej, jednak są niewykrywalne w postaci tuberkuloidowej[12].
Bywają stosowane testy skórne, które na ogół są dodatnie u chorych z postacią tuberkuloidową, jednak może być dodatni u ludzi z terenów endemicznych. W postaci lepromatycznej zwykle jest ujemny[12].
Trąd jest uleczalny przy zastosowaniu właściwego leczenia[1]. Leczenie typu choroby z niewielką ilością prątków odbywa się za pomocą skojarzenia dapsonu i ryfampicyny przez 6 miesięcy[7]. Leczenie typu choroby ze znaczną ilością prątków składa się z ryfampicyny, dapsonu i klofazyminy przez 24 miesiące lub do momentu niewykrywania żywych prątków[13][12]. Monoterapia lekami przeciwprątkowymi prowadzi do szybkiego powstania lekooporności[12]. Podstawowe leki są zapewniane bezpłatnie przez Światową Organizację Zdrowia (WHO)[1]. Można też stosować szereg innych antybiotyków[7]. W owrzodzeniach troficznych spowodowanych trądem skuteczne jest stosowanie osocza bogatopłytkowego[14].
Trąd dotyka ludzkość od tysięcy lat[7]. Łacińska nazwa choroby lepra pochodzi od stgr. λέπρα [léprā], które oznacza stan łuszczenia[15], zaś nazwa „choroba Hansena” pochodzi od lekarza Gerharda Armauera Hansena[7], odkrywcy prątka trądu.
W Polsce trąd pojawił się w drugiej połowie XIII wieku. Swoje apogeum choroba ta osiągnęła w wieku XV. Trędowatych leczono w Krakowie, w Szpitalu św. Walentego (powstał ok. 1327 r.) i w Szpitalu św. Leonarda (powstał w 1443 r.). Pod nazwą „trądu” współcześni rozumieli także inne choroby skórne, które w wymienionych szpitalach były również leczone. Ogniska trądu na terenie Polski wygasły w XVII wieku. Wtedy też leprozoria zamknięto lub zamieniono na szpitale dla „zapowietrzonych” (chorych zakaźnie) albo przytułki dla ubogich[16].
Liczba chorych w Europie znacznie zaczęła się zmniejszać w XV w. Chorzy przebywający w leprozoriach poumierali na inne choroby zakaźne, ponadto poprawiały się warunki materialne i higieniczne, a leprozoria przeznaczono dla inwalidów, starców i żebraków[2]. W następnych stuleciach przypadki zachorowań zdarzały się stosunkowo rzadko, a odkrycie w latach 30. XX wieku pierwszego, jeszcze mało skutecznego lekarstwa przeciw trądowi (dapsonu), przyniosło skutek w postaci jego ostatecznego zniknięcia. Ostatnie leprozorium w państwach Unii Europejskiej mieści się w Rumunii na skraju mokradeł delty Dunaju w osadzie Tichilești[17].
Izolowanie chorych w koloniach dla trędowatych nadal ma miejsce w krajach takich jak Indie, gdzie istnieje ponad tysiąc kolonii[18], Chiny, gdzie jest ich kilkaset[19], oraz w krajach Afryki[20]. Niemniej jednak większość kolonii zamknięto[20]. Przez większość ludzkich dziejów trąd wiązał się z piętnem społecznym[1], które nadal stanowi barierę w zakresie zgłaszania choroby i wdrożenia wczesnego leczenia. Światowy Dzień Trędowatych ustanowiono w 1954 roku, aby zwrócić uwagę na osoby chore na trąd[21].
W 2021 roku odkryto trąd również u dzikich szympansów[22].
W Bergen mieści się Muzeum Trądu (Lapramuseet). Położone jest w zabytkowym szpitalu Św. Jerzego, w którym w 1873 roku Armauer Hansen wyizolował prątek trądu[2].
| kod ICD10 | nazwa choroby |
|---|---|
| ICD-10: A30 | Trąd [choroba Hansena] |
| ICD-10: A30.0 | Trąd, nieokreślony |
| ICD-10: A30.1 | Trąd tuberkuloidowy |
| ICD-10: A30.2 | Trąd graniczny tuberkuloidowy |
| ICD-10: A30.3 | Trąd graniczny |
| ICD-10: A30.4 | Trąd graniczny lepromatyczny |
| ICD-10: A30.5 | Trąd lepromatyczny |
| ICD-10: A30.8 | Inne postacie trądu |
| ICD-10: A30.9 | Trąd, nieokreślony |
| ICD-10: B92 | Następstwa trądu |
