 członkowie obserwatorzy partnerzy terytoria sporne | |
| Język roboczy | |
|---|---|
| Siedziba | |
| Członkowie |
10 Obserwatorzy:
Partnerzy w dialogu: |
| Sekretarz generalny | |
| Utworzenie |
15 czerwca 2001 |
| Strona internetowa | |
Szanghajska Organizacja Współpracy (SzOW; chiń. 上海合作组织, ros. Шанхайская организация сотрудничества) – regionalna organizacja polityczna, ekonomiczna i bezpieczeństwa składająca się z dziesięciu państw członkowskich[2]. Została założona 15 czerwca 2001 roku przez Chiny, Kazachstan, Kirgistan, Rosję, Tadżykistan i Uzbekistan[3].
SzOW jest największą regionalną organizacją na świecie pod względem zasięgu geograficznego i populacji, obejmując około 24% całkowitej powierzchni świata i 42% światowej populacji[4]. W 2021 łączny PKB organizacji stanowi ponad 20% światowego PKB nominalnego i ponad 30% według parytetu siły nabywczej[3].
Organizacja wywodzi się z „Szanghajskiej Piątki”, utworzonej 26 kwietnia 1996 roku, gdy przywódcy Chin, Kazachstanu, Kirgistanu, Rosji i Tadżykistanu podpisali w Szanghaju Traktat o Pogłębianiu Zaufania Wojskowego w Regionach Przygranicznych[5]. 24 kwietnia 1997 roku te same państwa podpisały w Moskwie Traktat o Wzajemnej Redukcji Sił Zbrojnych w Regionach Przygranicznych[5].
15 czerwca 2001 roku w Szanghaju sześciu przywódców państw podpisało Deklarację Szanghajskiej Organizacji Współpracy, przyjmując Uzbekistan jako szóstego członka założyciela[6]. W czerwcu 2002 roku w Petersburgu przywódcy podpisali Kartę SzOW, która weszła w życie 19 września 2003 roku[5].
W 2017 roku Indie i Pakistan dołączyły jako pełni członkowie[7]. Iran uzyskał pełne członkostwo w lipcu 2023 roku[8], a Białoruś dołączyła w lipcu 2024 roku jako dziesiąty członek[9].
Według Europejskiej Służby Badawczej Parlamentu Europejskiego, głównym osiągnięciem SzOW jest zaoferowanie członkom forum współpracy w celu równoważenia sprzecznych interesów i łagodzenia napięć dwustronnych[1]. Jednak słabości instytucjonalne, brak wspólnych funduszy finansowych i sprzeczne interesy narodowe uniemożliwiły osiągnięcie wyższego poziomu współpracy regionalnej[1].
Rada Głów Państw jest najwyższym organem decyzyjnym SzOW, spotykającym się raz w roku[10]. Szczyty odbywają się w różnych miejscach według alfabetycznej kolejności nazw państw w języku rosyjskim[11]. Karta organizacji zakazuje podnoszenia kwestii dwustronnych podczas obrad[12].
Sekretariat z siedzibą w Pekinie jest głównym organem wykonawczym organizacji[11]. Sekretarz Generalny wybierany jest na trzyletnią kadencję. Od 1 stycznia 2025 roku funkcję tę pełni Nurlan Yermekbayev z Kazachstanu[11].
RATS z siedzibą w Taszkentcie służy współpracy państw członkowskich przeciwko terroryzmowi, separatyzmowi i ekstremizmowi[13]. W latach 2011-2015 RATS udaremniła 20 planowanych ataków terrorystycznych, aresztowała 2700 członków grup ekstremistycznych i odzyskała 52 tony materiałów wybuchowych[14].
SzOW koncentruje się na zwalczaniu tzw. trzech diabłów: terroryzmu, separatyzmu i ekstremizmu[13][6]. Organizacja prowadziła regularne ćwiczenia wojskowe „Peace Mission” z udziałem wszystkich członków[6]. SzOW odpowiadała za 14% skonfiskowanych narkotyków na świecie w latach 2012-2017[14].
Podczas szczytu 2025 w Tiencinie państwa członkowskie zgodziły się na utworzenie banku rozwoju SzOW w celu zmniejszenia zależności od dolara amerykańskiego[15][16]. Xi Jinping zobowiązał się do przekazania 1,4 mld USD w pożyczkach dla członków organizacji w ciągu trzech lat[16].
Na szczycie 2025 zadeklarowano współpracę w dziedzinie sztucznej inteligencji, podkreślając „równe prawa wszystkich krajów do rozwoju i wykorzystywania sztucznej inteligencji”[16]. Chiny zbudują centrum współpracy AI dla krajów SzOW[2].
SzOW jest postrzegana jako alternatywna struktura władzy dla instytucji międzynarodowych kierowanych przez Stany Zjednoczone[17]. Organizacja jest kluczową instytucją w chińskim i rosyjskim dążeniu do wielobiegunowego świata[3][18].
We wrześniu 2023 roku ONZ zatwierdziła rezolucję o współpracy z SzOW wynikiem 80 głosów za, 2 przeciw (USA i Izrael) przy 47 wstrzymujących się[19]. Chociaż Europejska Rada Spraw Zagranicznych określiła podkreśliła narrację SzOW jako „sojuszu anty-NATO” w 2022 roku[20], niespójności między członkami uniemożliwiają jej stanie się skutecznym sojuszem geopolitycznym[21].
25. szczyt SzOW w Tiencinie (31 sierpnia - 1 września 2025) był największym dotychczas, z udziałem 26 przywódców krajów Europy, Azji i Afryki[15]. Premier Indii Narendra Modi i prezydent Chin Xi Jinping odbyli pierwsze spotkanie na chińskiej ziemi od siedmiu lat, zobowiązując się do wzmocnienia współpracy[16]. Wydarzenie zostało postrzegane jako prezentacja ambicji Pekinu do stworzenia nowego globalnego porządku stanowiącego wyzwanie dla USA[16][22].
