| Protostomia[1] | |||
| Grobben, 1908 | |||
 Pijawka | |||
| Systematyka | |||
| Domena | |||
|---|---|---|---|
| Królestwo | |||
| Podkrólestwo | |||
| Infrakrólestwo | |||
| (bez rangi) | pierwouste | ||
| Synonimy | |||
| |||
Pierwouste, pragębowce, pierwogębe (Protostomia) – klad zwierząt dwubocznie symetrycznych, u których w rozwoju embrionalnym nie wytwarza się wtórny otwór gębowy, a otwór prowadzący do jamy gastruli (pragęba) staje się w rozwoju osobniczym właściwym otworem gębowym[2]. Grupa przeciwstawiana wtóroustym (Deuterostomia), z którymi tworzą dwie ewolucyjne linie wielokomórkowych zwierząt trójwarstwowych (Triploblastica) i dwubocznie symetrycznych (Bilateria). Podział zwierząt zaliczanych do Bilateria na pierwouste i wtórouste wprowadził Karl Grobben w 1908 roku.
Pierwouste różnią się od wtóroustych[3]:
U pierwoustych wrzeciono podziałowe trzeciego podziału podczas bruzdkowania ustawia się skośnie do długiej osi blastomerów, na skutek czego małe blastomery leżą na granicach dużych. Pragęba przemieszcza się na płaszczyznę równikową zarodka i powstaje z niej otwór gębowy, a po przeciwnej stronie przez zagłębienie ektodermy powstaje odbyt. Mezoderma tworzy się w wyniku podziału komórek, które migrują i ustawiają się między ektodermą i endodermą.
Różnice pomiędzy Protostomia i Deuterostomia na etapie rozwoju zarodkowego[3]:
| Stadium rozwojowe | Protostomia (pierwouste) |
Deuterostomia (wtórouste) |
|---|---|---|
| bruzdkowanie | spiralne | promieniste |
| przekształcenie blastoporu (pragęby) | gęba | odbyt |
| mezoderma | wczesna determinacja | oddzielenie się woreczków mezodermalnych od górnej części prajelita |
| jama ciała | schizoceliczna | enteroceliczna |
W tradycyjnej klasyfikacji biologicznej do pierwoustych zaliczana była większość typów zwierząt bezkręgowych[4]:
Pod koniec XX w. przedstawiono hipotezy podziału pierwoustych na:
