Gmina jednostkowa – rodzaj gminy wiejskiej, składającej się nominalnie z jednej miejscowości, w przeciwieństwie do gminy zbiorowej, składającej się nominalnie z kilku miejscowości (czyli zbioru miejscowości)[1].
W praktyce pojęcie gminy jednostkowej odnosi się ściślej do typu gminy obowiązującego na danym obszarze geograficzno-administracyjnym w pewnym okresie historycznym, niż do faktycznej konstytucji gminy. Znaczy to, że niektóre gminy jednostkowe mogły obejmować po kilka miejscowości (zazwyczaj bardzo małych), a niektóre gminy zbiorowe (zazwyczaj te najludniejsze) mogły składać się z jednej miejscowości[2].
W Polsce gminy jednostkowe i zbiorowe występowały wymiennie na różnych obszarach (zazwyczaj pozaborowych) w różnych okresach.
Pod zaborem rosyjskim, gminy jednostkowe funkcjonowały do XIX wieku, kiedy zostały zastąpione przez gminy zbiorowe. W Królestwie Polskim (czyli późniejsze tzw. województwa centralne[3]) doszło do tego wraz z reformą administracyjną, która weszła w życie 1 stycznia?/13 stycznia 1867; powstało wówczas 1331 gmin zbiorowych[4].
Pod zaborem pruskim i austriackim funkcjonowały tylko gminy jednostkowe (Landgemeinde) obok obszarów dworskich (Gutsbezirk) o oddzielnej administracji, które często nosiły nazwy sąsiednich gmin jednostkowych. Obszary dworskie na terenie Galicji (województwa: krakowskie, lwowskie, tarnopolskie i stanisławowskie) zniesiono 1 sierpnia 1919[5]. Wraz z reformą administracyjną kraju na przełomie 1933/34 w województwach krakowskim, lwowskim, stanisławowskim, tarnopolskim, pomorskim i poznańskim wprowadzono – analogicznie do struktury w województwach centralnych – podział na gminy zbiorowe[6], a dotychczasowe gminy jednostkowe (a także obszary dworskie na terenie województw pomorskiego i poznańskiego) w praktyce przekształcono na gromady, czyli składowe gminy analogiczne do współczesnych sołectw. Jedynie województwo śląskie zachowało podział na gminy jednostkowe do 1945 roku, kiedy to przeszło przez analogiczny proces[7]. Tak więc wraz z 1 grudnia 1945 zlikwidowano ostatnie gminy jednostkowe w Polsce[8].
