 Stacja kolejowa w Gliwicach | |
| Państwo | |
|---|---|
| Województwo | |
| Miejscowość | |
| Lokalizacja | |
| Zarządca | |
| Data otwarcia |
1845 |
| Poprzednie nazwy |
Gleiwitz (1845-1884)[1] |
| Rodzaj | |
| Liczba pasażerów (2018) |
3,6 mln[2] |
| Dane techniczne | |
| Liczba peronów |
4 |
| Liczba krawędzi peronowych |
8 |
| Kasy |
|
| Linie kolejowe | |
Położenie na mapie Gliwic  | |
Położenie na mapie Polski  | |
Położenie na mapie województwa śląskiego  | |
 50°18′05″N 18°40′38″E/50,301389 18,677222
| |
Gliwice – węzłowa stacja kolejowa w Śródmieściu Gliwic przy ul. Bohaterów Getta Warszawskiego 12. Dworzec kolejowy w Gliwicach jest drugim pod względem wielkości dworcem kolejowym konurbacji górnośląskiej. Stacja kolejowa została otwarta 2 października 1845 wraz z otwarciem linii kolejowej z Wrocławia. W latach 2015–2016 dworzec i perony zostały gruntownie przebudowane. Według klasyfikacji PKP stacja ma najwyższą kategorię Premium.
2 października 1845 otwarto linię kolejową łączącą Wrocław z Gliwicami, wraz z którą wybudowano gliwicki dworzec. Budowę linii zakończono ostatecznie 3 października 1846 w Mysłowicach. Linia liczyła 196,3 km, a otwarcia dokonał król pruski Fryderyk Wilhelm IV[3].
Po raz pierwszy budynek dworca rozbudowano w 1873 roku. W 1913 roku powstał projekt rozbudowy dworca do obecnych rozmiarów, który został kilkukrotnie zmodyfikowany zanim doczekał się realizacji. Po przerwie spowodowanej I wojną światową, w 1923 roku podjęto przebudowę otoczenia dworca, a budowę samego dworca rozpoczęto 24 kwietnia. Obiekt oddano do użytku 9 grudnia 1925[3].
1 czerwca 1957 zakończono elektryfikację linii kolejowej do Warszawy Wschodniej, wraz z którą zelektryfikowano stację Gliwice[4]. Elektryfikacja kolejnych linii trwała do 23 grudnia 1980, kiedy to jako ostatnią zelektryfikowano linię do Bytomia. Tym samym wszystkie linie kolejowe przebiegające przez stację Gliwice zostały zelektryfikowane[5].
W 1967 roku w hali głównej dworca, na ścianie naprzeciwko drzwi wejściowych zainstalowano ceramiczną mozaikę autorstwa Witolda Bulika i Zygmunta Lisa[6]. Abstrakcyjna kompozycja utrzymana w odcieniach turkusu wykonana z płytek ze spółdzielni "Kamionka" w Łysej Górze[6]. Podczas remontu dworca w 2016 roku zdecydowano się zachować mozaikę oraz poddać ją pracom konserwatorskim[6].
W 1993 roku rozbudowano dworzec poprzez dobudowę czwartego peronu. Zbudowano go rozbierając wcześniej trzeci peron bagażowy[3].
1 października 2011 w Gliwicach zadebiutowały pociągi Kolei Śląskich na trasie Gliwice – Częstochowa[7].
23 września 2013 PKP podpisało umowę na opracowanie dokumentacji projektowej i technicznej przebudowy kompleksu dworcowego z pracownią PAS Projekt Archi Studio[8], a 29 grudnia 2014 z konsorcjum firm Aldesa Construcciones Polska oraz Aldesa Construcciones już na samą przebudowę kompleksu (dworca, tuneli, peronów i torów w obrębie stacji)[9]. Właściwe prace remontowe rozpoczęły się w połowie stycznia 2015[10], a 3 marca obsługa podróżnych została przeniesiona do tymczasowego dworca kontenerowego[11]. 4 marca PKP podpisało z Centrum Unijnych Projektów Transportowych umowę na dofinansowanie inwestycji w ramach Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko na kwotę 81 mln zł (z czego 57 mln zł pochodzi od Unii Europejskiej), przy całkowitych kosztach wynoszących 157 mln zł[12]. Według pierwotnych planów remont dworca oraz 3 pierwszych peronów miał zakończyć się pod koniec 2015 roku, a 4. peronu w 2016 roku[9], jednakże dopiero 22 lipca 2016 udostępniono podróżnym halę główną dworca i zamknięto dworzec tymczasowy[13]. We wrześniu 2016 natomiast dostępne były oba przejścia podziemne[14]. Sam remont zakończył się pod koniec listopada[15]. W ramach przebudowy dworzec został dostosowany do potrzeb osób niepełnosprawnych, powstał korytarz łączący obie hale, obiekt został wyposażony w nowy system informacji dla podróżnych, system monitoringu został rozbudowany. Perony zyskały schody ruchome, windy, całkowicie nową nawierzchnię oraz nowe zadaszenie z przeszkleniami[9]. 14 grudnia odbyło się oficjalne otwarcie[16].
28 marca 2017 przed dworcem uruchomiona została stacja wypożyczania rowerów[17], natomiast 9 listopada 2018 uruchomiono stację ładowania samochodów elektrycznych[18].
27 sierpnia 2020 miasto podpisało z konsorcjum firm Mostostal Zabrze i PRUiM umowę na budowę centrum przesiadkowego po północnej stronie torów kolejowych połączonego poprzez tunel z dworcem kolejowym po południowej stronie torów[19]. 3 grudnia 2022 centrum przesiadkowe zostało otwarte[20]
Przez gliwicką stację kolejową przebiega linia kolejowa nr 137, będąca częścią europejskiej linii kolejowej E 30. Dodatkowo od gliwickiej stacji rozpoczynają się linie w kierunku zachodnim – 168 oraz wschodnim 141, 147 i 200[5]. Wszystkie linie są normalnotorowe i zelektryfikowane[5].
W ruchu pasażerskim wykorzystywane są linie 137 (Katowice, Kędzierzyn-Koźle, Lubliniec, Opole), 141 (Rybnik) oraz 147 (Bytom)[5]. Pozostałe linie wykorzystywane są jedynie w ruchu towarowym[5].
Budynek dworca usytuowany jest na poziomie ulicy, torowisko zaś na wyższym poziomie, dzięki czemu nie ma konieczności dwukrotnego pokonywania schodów. W budynku są 2 połączone hole oraz 2 ogólnodostępne przejścia podziemne prowadzące na perony[3][14]. Pierwsze przejście podziemne, łączące główną halę dworca z peronami, posiada schody ruchome prowadzące na perony i zakończone jest pochylnią i schodami prowadzącymi do ul. Tarnogórskiej po przeciwnej stronie torów w pobliżu Centrum Handlowego Forum[3][21][22]. Drugie łączy drugą halę dworca z peronami i wyposażone jest w windy prowadzące na perony[3][21][22]. Oprócz tego istnieją jeszcze przejścia podziemne na wschodnim i zachodnim krańcu peronów, niedostępne dla podróżnych (dawniej były to odpowiednio tunel bagażowy i tunel pocztowy, połączone z powierzchnią peronów windami)[3]. Powierzchnia całkowita obiektu wynosi 9810 m², powierzchnia użytkowa 5284 m², łączna wysokość 21 m (licząc wszystkie poziomy), a kubatura wynosi ponad 36 222 m³[23][22].
Na dworcu znajdują się kasy PKP Intercity[24], Kolei Śląskich[25] i punkt sprzedaży międzynarodowych biletów autobusowych GTV oraz automaty biletowe Kolei Śląskich[26] i PKP Intercity[24].
Według kategoryzacji PKP obiekt posiada najwyższą dworcową kategorię – Premium[16].
Na stacji Gliwice znajdują się 4 przelotowe, wyspowe perony pasażerskie o wysokości 76 cm nad poziomem główki szyny i długości 284 m – 373 m[27]. Perony posiadają wspólne zadaszenie oraz wyposażane w wyświetlacze elektroniczne i urządzenie nagłaśniające[27][28][22].
Pomiędzy peronami pasażerskimi dawniej znajdowały się dwa niskie (o wysokości 30 cm nad poziomem główki szyny) perony służbowe, niedostępne dla pasażerów, a wykorzystywane przy naprawach i przeglądach lokomotyw i wagonów[29][3], które używane były także jako perony bagażowe i pocztowe[3].
Ruch kolejowy na stacji Gliwice jest sterowany przy pomocy 3 nastawni dysponujących: GLA, GLB i GLC oraz 3 nastawni wykonawczych GL11, GL2 i GL23[5].
W bezpośrednim sąsiedztwie pasażerskiej części stacji, od strony ul. Kolberga (ponad terenem centrum przesiadkowego), znajduje się żelbetowa wieża ciśnień, która dawniej zaopatrywała w wodę cały obiekt dworcowy wraz z instalacjami zasilającymi wodą parowozy przejeżdżające przez Gliwice[30].
Na terenie zakładów taborowych znajdują się jeszcze 2 ceglane wieże ciśnień, które obsługiwały pobliskie obiekty kolejowe, głównie pobliską parowozownię i kolejowe zakłady naprawcze[31][32].
Stacja Gliwice posiada bocznice do firm[33]:
Koleje Śląskie wynajmują od PKP 15 torów grupy dojazdowej gdzie stacjonować może 18 pojazdów. Pojazdy objęte są całodobową ochroną[34].
| Rok | Roczna | Średnia dobowa | Miejsce w Polsce | |
|---|---|---|---|---|
| 2017 | 3 760 000 | 10 300 | 19 | [35] |
| 2018 | 3 980 000 | 10 900 | 17 | [36] |
| 2019 | 4 530 000 | 12 400 | 19 | [35] |
| 2020 | 1 610 000 | 4400 | 36 | [35] |
| 2021 | 2 230 000 | 6100 | 32 | [35] |
| 2022 | 3 321 500 | 9100 | 27 | [37] |
| 2023 | 3 577 000 | 9800 | 32 | [38] |
| 2024 | 3 586 800 | 9800 | 37 | [2] |
Dworzec w Gliwicach jest główną stacją początkową i końcową pociągów łączących województwo śląskie z opolskim. W rozkładzie jazdy 2023/2024 ze stacji odjeżdżają pociągi osobowe relacji Gliwice – Częstochowa (S1), Gliwice – Rybnik (S17), Gliwice – Bytom (S18), Gliwice – Żywiec (S75) i Gliwice – Wisła Głębce (S76) obsługiwanych przez Koleje Śląskie[39] oraz Gliwice – Kędzierzyn-Koźle i Gliwice – Opole obsługiwane przez Polregio[40].
Z gliwickiego dworca odjeżdżają pociągi dalekobieżne (Express InterCity Premium, Express InterCity, InterCity i TLK) do większości największych miast Polski. Pociągi te są obsługiwane przez PKP Intercity[40].
Po północnej stronie dworca znajduje się centrum przesiadkowe, w którym znajduje się : zespół przystanków autobusowych komunikacji metropolitalnej, dworzec autobusowy komunikacji międzymiastowej, postoje taxi, zespoły parkingowe z podziałem na postoje krótkoterminowe i długoterminowe w systemie park&ride, parkingi dla rowerów, stacja Metroroweru oraz budynek dworcowy północny z pomieszczeniami obsługi podróżnych[41][19][20][42].
Po południowej stronie dworca znajduje się stacja Metroroweru[42], a przy ulicy Bohaterów Getta Warszawskiego przystanek autobusowy Gliwice Dworzec obsługiwany przez autobusy kursujące na zlecenie Zarządu Transportu Metropolitalnego[43].
| Gliwice | ||
| Linia 137 Katowice – Legnica (27,100 km) | ||
  odległość: 8,174 km
|
|
odległość: 5,885 km
|
| Linia 141 Katowice Ligota – Gliwice (25,564 km) | ||
odległość: 4,314 km
|
|
|
| Linia 147 Zabrze Biskupice – Gliwice (13,063 km) | ||
 odległość: 9,012 km
|
|
|
| Linia 168 Gliwice – Gliwice Łabędy (0,501 km) | ||
|
|
odległość: 5,384 km
| |
| Linia 200 Gliwice – Gliwice Sośnica (0,400 km) | ||
|
|
odległość: 3,937 km
| |
